| Podstawowe dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Noj Giter-Granatsztajn |
| Pseudonimy | Noj Sznajder; Noj Lodzer |
| Data urodzenia | 1886 |
| Miejsce urodzenia | Bełchatów |
| Data śmierci | 4 czerwca 1938 |
| Miejsce śmierci | Moskwa (poligon Butowo) |
| Zawód / rola | działacz anarchistyczny i socjalistyczny, autor wspomnień |
| Działalność i zesłania | |
| Organizacje | Bund; Łódzka Grupa Anarchistów-Komunistów „Internacjonał” |
| Więzienia i miejsca zesłania | Tobolsk; Akatuj; Ałgaczy; Czyta |
| Publikacje | |
| Wybrane | „Первое массовое движение на западе России в 1900 годы” (1925); „воспоминания о каторге” (1930); wyd. w Polsce jako „Barykady i katorga. Wspomnienia anarchisty” |
Noj Giter-Granatsztajn urodził się w 1886 roku w Bełchatowie jako syn biednego krawca. Poznał działalność robotniczą jeszcze przed ukończeniem dwudziestego roku życia i związał się z ruchem socjalistycznym oraz z anarchizmem.
Jak zaczynała się jego działalność?
Początek życia zawodowego przypadł na pracę w warsztacie krawieckim od czternastego roku życia. Warunki pracy wywołały u niego ciężkie przeżycia i skłoniły do wyjazdu w 1901 roku wraz z siostrą do Łodzi. Tam nawiązał kontakty z działaczami ruchu robotniczego i wstąpił do Bundu, gdzie otrzymał pseudonim Noj Sznajder.
Z początkiem 1903 roku został wysłany do Warszawy, by pomagać przy organizacji strajków. Tam działał jako Noj Lodzer. Pomimo niepełnoletności trafił na dziewięć miesięcy do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, a po zwolnieniu ponownie został zatrzymany i osadzony na dwa miesiące. Po krótkim przebywaniu na wsi w guberni radomskiej wrócił do Łodzi i podjął działalność w podziemiu socjalistycznym.
Jak wyglądał jego okres związany z anarchizmem?
Po ucieczce z represji uczestniczył w ulicznych walkach podczas powstania łódzkiego. Po jego stłumieniu schronił się w Częstochowie, a następnie wyjechał do Paryża. W tym mieście spotkał Maksa Granatsztajna i Jakuba Markiewicza, którzy pomogli mu się zadomowić. Spędził w Paryżu około sześciu miesięcy i zapoznał się szerzej z ideologią anarchistyczną.
Po powrocie do Królestwa Polskiego przystąpił do Łódzkiej Grupy Anarchistów-Komunistów „Internacjonał”. 12 lutego 1906 roku aresztowano go wraz z pięcioma towarzyszami i osadzono w więzieniu przy ul. Długiej w Łodzi, gdzie dyrektor Aleksander Modzelewski stosował brutalne metody wobec osadzonych politycznych.
Jakie były konsekwencje prawne i zesłanie?
22 listopada 1906 sąd wojenny warszawskiego okręgu skazał go na 10 lat katorgi za przynależność do grupy anarcho-komunistów. Początkowo umieszczono go w więzieniu w Tobolsku, z którego próbował bezskutecznie uciec. W 1910 roku przeniesiono go do więzienia w Akatuju, a potem do Ałgaczy, gdzie odbył resztę wyroku.
W 1915 roku zesłano go do Czyty, gdzie pracował jako krawiec. Po rewolucji październikowej pozostał aktywny w ruchu anarchistycznym i brał udział w wojnie domowej.
Jakie wspomnienia opublikował i jakie były jego losy w Moskwie?
Po osiedleniu się w Moskwie został jednym z pierwszych członków Stowarzyszenia Byłych Katorżników Politycznych i Zesłańców – posiadał numer członkowski 47. W czasopiśmie stowarzyszenia «Каторга и ссылка» opublikował swoje wspomnienia w trzech częściach: pierwsza część ukazała się w numerze 5 z 1926 roku pt. „Первое массовое движение на западе России в 1900 годы”, a dwie kolejne części pt. «воспоминания о каторге» w numerach 5 i 6 z 1930 roku.
Artykuły te wydano w Polsce w formie książkowej jako „Barykady i katorga. Wspomnienia anarchisty”. Stowarzyszenie byłych katorżników podlegało czystkom politycznym; w 1935 roku organizację zlikwidowano. Noj Giter-Granatsztajn został aresztowany 8 marca 1938 przez NKWD i rozstrzelany 4 czerwca 1938 na poligonie Butowo.
